امروزه با توجه به افزايش طول عمر -اميد به زندگي- كه نتيجه پيشرفتهاي چشمگير علوم پزشكي و ارتقاي استانداردهاي بهداشتي است، روز به روز بر تعداد افراد مسن افزوده شده و به همان نسبت مشكلات خاص سنين سالمندي و نيازهاي اين دوران نيز افزايش يافته است. براساس تحقيقات موجود، نيمي از جمعيت بالاي 65 سال از آرتروز رنج مي برند، 36 درصد مبتلا به فشار خون بالا و بيماريهاي قلبي هستند، 29 درصد از آنها اختلال شنوايي دارند و تعداد زيادي نيز با مشكلات دهان و دندان مواجهند. در حال حاضر بالغ بر 6 درصد جمعيت كشورمان را سالمندان تشكيل مي دهند و برآوردها نشان مي دهد تا سال 1400 اين رقم به ده درصد برسد، يعني ما هم جزو جوامع سالمند جهان محسوب خواهيم شد. يكي از مهمترين مشكل دوران سالمندي، بيماريهاي مزمن و ناتوان كننده است، بيماريهايي كه موجب كاهش توانايي و قدرت آنها شده و در ارتباطات اجتماعي آنان نيز تأثيرگذار است. هنگامي كه سالمند نمي تواند خوب ببيند، وقتي نمي تواند به درستي بشنود، وقتي راه رفتن برايش مشكل است و يا وقتي دنداني در دهان ندارد، اجتماع را هم دوست ندارد و در نتيجه گوشه گير و منزوي مي شود، اما افرادي هم هستند كه دوران سالمندي را با حلاوت و شيريني توأم مي سازند، كساني كه مراقبت از خود را مي دانند و با حداقلهاي خود كنار مي آيند. دندان مصنوعي يكي از ابزارهاي حفظ سلامت در سنين ميانسالي و سالمندي است كه در مورد شناخت بهتر آن و رعايت هر چه بيشتر بهداشت دهان و دندان، با يكي از پزشكان متخصص گفت و گو كرده ايم: * دكتر خامسي! شايعترين مشكلات دهان و دندان در افراد سالمند، چه كساني كه هنوز دندان طبيعي دارند و چه كساني كه از دندان مصنوعي استفاده مي كنند، چيست؟ ** مشكلات لثه اي، پوسيدگي دندانهاي باقيمانده در دهان، خشكي دهان و بيماري «كانديدا» كه از شايعترين مشكلات دهان و دنداني سالمندان است و موجب بروز عوارض ديگر از جمله ناراحتيهاي گوارشي مي شود، چون افراد مسن به علت نداشتن دندان كافي و سالم معمولاً نمي توانند غذا را به خوبي بجوند، در نتيجه براي هضم آن هم دچار مشكل مي شوند. در نتيجه اغلب يبوستهاي مزمن، سوء هاضمه و ناراحتيهاي گوارشي باعث بيماري جسمي و حتي اختلالات روحي رواني در آنان مي شود و به مرور زمان آنها را گوشه گير و افسرده مي كند. مشكلات لثه اي كه شايعترين نوع بيماري در دهان افراد مسن است به شكل تحليل لثه و استخوان اطراف دندان، بافتهاي محافظ دندان و در نهايت لق شدگي دندانها بروز مي كند، البته اين يك نوع بيماري مزمن است كه داراي دوره هاي عود بيماري و سپس ركود و سكون مي باشد. مشكل ديگري كه در اثر ارتقاي بهداشت و استانداردهاي بهداشتي امروز شاهد آن هستيم، مسأله ريشه هاي دندانها در دهان است كه با توجه به افزايش تعداد سالمنداني كه داراي دندانهاي طبيعي در دهان خود هستند، به علت تحليل لثه و نمايان شدن ريشه دندانها به داخل دهان، بيشترين پوسيدگيها مربوط به پوسيدگي ريشه دندانهاست. خشكي دهان نيز يكي ديگر از بيماريهاي افراد مسن است كه در اثر مصرف برخي داروها نظير داروهاي ضد افسردگي، آنتي هيستامينها، داروهاي ضد فشار خون و داروهاي افزاينده ادرار (ديورتيك) به وجود مي آيد و در برخي افراد هم به علت ابتلا به ديابت يا قند كنترل نشده، تيروئيد، افسردگي و بيماراني كه مجبور به درمانهاي راديوتراپي هستند، خشكي دهان بروز مي كند و مشكلاتي در جويدن، صحبت كردن، تشخيص مزه غذاها و بلع غذا به وجود مي آورد و همچنين عامل افزايش پوسيدگي دندانها و بيماريهاي لثه اي و بيماري كانديدا مي شود. * بيماري كانديدا چيست و چه آثاري دارد؟ ** بيماري كانديدا نوعي بيماري عفوني است كه از تكثير ميكروبي به نام كانديدا آلبيكان در مخاط دهان به وجود مي آيد. اين بيماري مي تواند در اثر استفاده طولاني مدت از داروهايي چون آنتي بيوتيكها، داروهاي استروئيدي و يا شيمي درماني ايجاد شود. نوع به خصوصي از اين بيماري به صورت لايه اي سفيد رنگ پديد مي آيد كه اگر با تكه اي گاز پاك شود، زير آن ناحيه قرمز رنگي به جاي مي ماند. كانديدا ممكن است به صورت لايه اي قرمز رنگ در زير دندانهاي مصنوعي فك بالا مشاهده شود كه به علت رعايت نكردن بهداشت دهان بروز مي كند و نوع ديگر اين بيماري به صورت شكافهايي در گوشه هاي لب به وجود مي آيد كه ممكن است باعث آبريزش از گوشه دهان شود. * دندانهاي مصنوعي و بايدها و نبايدها * آقاي دكتر خامسي! استفاده از دندان مصنوعي براي كساني كه دندانهاي خود را از دست داده اند تا چه حد ضروري است؟ و در صورت استفاده از دندان مصنوعي، چه مراقبتهايي براي آنها لازم است؟ ** بيش از 99 درصد از افراد بالاي 65 سال داراي چندين دندان كشيده شده در دهان خود مي باشند. اين دندانها به مرور و در ساليان مختلف از زندگي فرد كشيده شده و در مواردي نيز تمامي دندانها بيرون آورده شده كه اصطلاحاً بي دندان كامل گفته مي شود. جايگزيني دندانهاي كشيده شده، امري ضروري است و فرد هر چه سريعتر بايد نسبت به گذاشتن دندان مصنوعي (پروتز) اقدام كند، چون جايگزين نكردن دندانها، مشكلات عديده اي براي فرد به وجود خواهد آورد كه مهمترين آنها تحليل استخوان فكها، نازك شدن لثه ها در قسمت دندانهاي كشيده شده، نجويدن كامل غذا و در پي آن بروز مشكلات گوارشي، تلفظ لغات، صحبت كردن و همچنين نقصان زيبايي است. گرچه گذاشتن دندان مصنوعي به جاي دندان كشيده شده توصيه مي شود، ولي متأسفانه برخي از بيماران در اين كار افراط مي كنند؛ يعني خيال مي كنند با كشيدن دندانهاي طبيعي و جايگزيني آن با دندانهاي مصنوعي، علاوه بر جبران نقص عضو، مي توانند از ديگر مشكلات دندانهاي طبيعي مانند پوسيدگي، هزينه هاي درمان و يا مشكلات لثه اي رهايي يابند، بنابراين لازم است براي حفظ بهداشت و سلامت، افراد پس از كشيدن دندانهاي طبيعي بلافاصله نسبت به جايگزيني با دندان مصنوعي اقدام كنند، ولي به هيچ وجه نبايد دندان طبيعي سالم را بكشند، چون بهترين دندانهاي مصنوعي بيش از 30 درصد كارايي دندانهاي طبيعي را ندارند، پس بايد به طور جدي از كشيدن دندانهاي طبيعي تا جايي كه امكان داشته باشد، پرهيز كرد. * آقاي دكتر! براي استفاده بهتر از دندان مصنوعي چه بايد كرد؟ ** كساني كه از پروتز يا دندان مصنوعي استفاده مي كنند، بايد به چند نكته توجه داشته باشند. اولين نكته اين كه حتماً پروتز (دندان مصنوعي) خود را شبها از دهان خارج كنند تا به لثه ها و بافتهاي دهان استراحت داده شود. همچنين بايد مايعات و موادي كه در طي روز زير پروتز باقيمانده و براي بافتهاي نرم (لثه و مخاط) يا دندانهاي طبيعي باقيمانده مضر است از بين برود و نكته ديگر اينكه بعد از هر وعده غذا و قبل از خوابيدن پروتز را با آب سرد يا ولرم همراه مسواك و مواد شوينده تميز كنند. (از شستن دندانهاي مصنوعي با آب گرم و داغ خودداري كنند، چون باعث تغييرات در پروتز مي شود.) از سوي ديگر، بعد از هر وعده غذا و قبل از خوابيدن بايد پس از خارج كردن پروتز از دهان، لثه ها و دندانهاي طبيعي باقيمانده را توسط مسواك نرم و خمير دندان تميز كنند. به افراد بي دندان كه ممكن است مسواك نرم به بافتهاي دهانشان صدمه بزند نيز توصيه مي شود براي تميز كردن دهان از يك پارچه نرم يا حوله نازك نرم و مرطوب استفاده كنند. در ضمن در طي شبانه روز بايد 6 تا 8 ساعت پروتز از دهان خارج شود تا به لثه ها استراحت داده شود و بهترين زمان براي آن موقع خواب است، ولي چنانچه فردي مايل به درآوردن دندان مصنوعي هنگام شب نباشد، حتماً بايد اين زمان را در طول روز براي درآوردن پروتز اختصاص دهد. همچنين، پس از خارج كردن پروتز از دهان، بايد آن را در يك ظرف آب قرار داد تا از صدمات و تغييرات احتمالي محفوظ بماند. چنانچه پروتز براي مدت طولاني از دهان خارج مي شود، بايد آن را در محلول اشباع شده آب نمك و جوش شيرين قرار داد تا سالم و بهداشتي بماند. اين مسأله هم قابل توجه است كه استفاده طولاني مدت از دندانهاي مصنوعي، اگر چه شكل دندانهاي مصنوعي ثابت باقي بماند، باعث تحليل تدريجي بافتهاي زيرين و لقي پروتز مي شود. البته دندانهاي ساييده شده مي توانند مانع جويدن غذا به طور كامل شوند كه بر همين اساس و به اعتقاد اكثر همكاران دندانپزشك، يك دست دندان مصنوعي حداكثر براي استفاده پنج سال مناسب است، ولي بعد از آن بايد حتماً با مراجعه به دندانپزشك نسبت به تعويض، ترميم و تصحيح آن اقدام شود. * كساني كه دچار مشكلات لثه يا كانديدا و ... مي شوند بايد براي درمان چه اقدامي بكنند؟ ** اساس كلي درمان اين بيماريها، حفظ كار دندان و حذف عواملي است كه باعث التهاب بافتهاي لثه شده اند. اصولاً درمان در بيماريهاي لثه بايد حتي الامكان محدود باشد و از يك جرم گيري ساده تا مراحل جدي تر نظير جراحي و حتي كشيدن دندان، ممكن است انجام شود. در خصوص پوسيدگيهاي ريشه دندان اغلب با مسواك زدن و استفاده از خمير دندانهاي فلورايددار مي توان از پيشرفت اين گونه پوسيدگيها جلوگيري كرد و گاهي اوقات ترميم دندان يا حتي درمان ريشه براي بيمار ضروري مي باشد. در مورد بيماري كانديدا، چنانچه بيماران عفونت عود كننده داشته باشند، بايد پروتز را شبها در محلول كلروهگزيدين 2 دهم درصد قرار دهند و اين دهانشويه نقش مهمي در حذف ميكروبهاي دهاني و كاهش پلاك ميكروبي دارد و استفاده كوتاه مدت آن نيز براي افراد مسن توصيه مي شود.ممكن است در برخي افراد احساس سوزش در يك يا چند ناحيه از نقاط تماس با پروتز وجود داشته باشد، ولي در بررسي و معاينه دهان هيچگونه آثار زخم يا قرمزي ديده نشود و لثه ها به ظاهر كاملاً سالم باشند و اين سوزش از صبح تا شب افزايش يابد، در اين صورت بايد توجه داشت كه بيشتر در خانمهاي يائسه چنين وضعيتي ممكن است مشاهده شود و به دندان مصنوعي هيچ ارتباطي ندارد، بلكه علل ديگري باعث اين سوزش مي شود كه براي رفع آن بايد به پزشك مراجعه نمايند. نكته اي كه لازم به ذكر است اينكه، استفاده از دهانشويه كلروهگزيدين داراي معايبي نيز هست كه عبارتند از: تغيير رنگ دندانها و اثر بر روي پرزهاي چشايي زبان؛ كه در خصوص رنگ دندانها توصيه مي شود هر 4 ماه يك بار با مراجعه به دندانپزشك اقدام به برداشتن رنگدانه ها از روي دندانها شود. به طور كلي استفاده از خميردندانهاي فلورايددار يا ژلهاي فلورايددار و دهانشويه هاي حاوي فلورايد و يا مصرف فلورايد موضعي در مطب دندانپزشكي مي تواند در كاهش پوسيدگي دندانها مخصوصاً ريشه دندانهاي افراد مسن تأثير بسزايي داشته باشد. به علاوه نخ دندان و استفاده از خلال دندان براي تميز كردن سطوح بين دنداني توصيه مي شود.